Etiket arşivi: Arabic Grammar

Öz Türkçe

_ بِسْمِ ﷲِالرَّحْمَنِ اارَّحِيم_

   Türkçenin, İngilizcenin, Arapçanın, Rusçanın, …,

çekim prensipleri nasıl işler?

Türkçe, İngilizce, Arapça, Rusça nasıl birer dil?

 (  Türkçe anlatım )

  _ بِسْمِ ﷲِالرَّحْمَنِ اارَّحِيم_

Türkçenin çekim sistemi nasıl işler?   Türkçe nasıl bir dil?

Yardımcı Fiiller Neydi?

  Bazen bir isim, bazen bir sıfat/sayıdan cümleler;

Ör: O çaresiz (er)idi./oldu./ kaldı./ bulundu. vs.

Veya bir tarzla çekimlenmiş fiillerden, birleşik tarzlı çekim;

Ör: Çalışır (er)imiş./ Çalışır olmuş.

  ya da sadece zaman  çekimi;

Ör: Çalışır  (er)idi./ bulundu.bulunacak.olacak.

   Yine, bu bir tarza bağlı fiillerden bir kip elde edebilmek; 

Ör: Çalışır olabilir./-malı/-sa(keşke)/-a vs. için yardımına başvurulan fiillere  yardımcı fiiller denir.

Türkçede bu fiiller; (er)i, ol, kal, bulun gibi  fiillerdir.

 

Not: Türkçenin temel yardımcı fiili  ‘er-…’ (olmak/ yer almak/ bulunmak) fiilidir.

Not:

Türkçede devam tarzı eki  ilkin  ‘…-ür’ (-yor) (oluyor)

bitmiş tarz eki  ilkin ‘…-ük’ (-miş) (olmuş/oluk) ekiydi.

+________

erük / erür

Ya da;       ar-ük  /  ar-ür

+_________

Ya da birlikte;    arür

 — k  arük

Durum fiili;

Mastar:

er-mek_  yer almak, olmak, bulunmak,

Devam eden durum:

erür _  yer alıyor, oluyor, bulunuyor,   erür, arür,

Bitmiş durum:

ermiş _  yer almış, olmuş, bulunmuş,    ermiş, armış,

Bitik durum:

erük _  yer alık, oluk, bulunuk,            erük, arük, uruk

Örnek;  Bodun_boy, millet, kavim

İsmin (erük) durumu;

bodun-erük

bodunuruk

bodunuk  _ boy yer alık/yer almış/olmuş/bulunmuş

  İsmin  (erük  erür) durumu; bodunuk arür  _ boy yer almış bulunuyor

 –k erü bodunkarr

k er bodunkar

 –g e bonunga 

———( bizirike_biz erük-e_bize (yazıtlardan))

 –e   boduna

 

  ———kalıplaşmış bir ifade ———-

ük (iç)

k-er-ük ( içeri )

k-er-ük-erük  (iç yer alık olmuş)

k-er-ikik

k-er-iy-i

Ali  (—– içeriyi ——–) sildi.

 

___   içk-er-ük-er-ür (iç yer almış oluyor)  

keriker

keriye

Ali ( —— içeriye ———)  girdi.

 

___ içkeritük  içi yer edik/ yer etmiş )

keritek /-ey

keride

Ali (–—— içeride ——––) bekledi.

 

___  içkeritükük

keritekik

 içkeriteki      

 

taş (dış)

taş-ük  ____ taşık  ____   taşıy  ____ dış olmuş

taş-ük arük  __

taşkaruk  _

taşgaru  __

dışarı

——Ali dışarı çıktı.

 

taş–k-arük-arük

taşkarık-ık  ______

taşgarığıy ____

dışarıyı

—–Ali dışarıyı temizledi.

 

taş–k-arük-arür  ______

taşkaruk-ar  _____

taşgaruya ______

dışarıya

—– Ali dışarıya çıktı.

  

…çıktığı yer dış(ık)_ar_ı(k)_(ı)s_ı(g) oluyor.

…dışarısı

 

Yazıtlardan (Moğolistan);

bir’ig’er’ü    kün ortu’_s’__’    ır’ig’  ar’ u_

kur’ığ’ar’u   kün   bat’_s’ık’     ır’ig’  a_’_ _

yın’ğ’ar’u     tün  ortu’_s’__’    ır’ig’  ar’ u_

önğre            kün  toğ’ _s’ık’ ın’_’-ğ’  a_’_ _

+——————————-

’_s’ık’  ın’ ır’ig’ ar’ u

Ör:   taş’ık ar’ık’ _s’ık’  ın’  ır’ig’ ar’ u

taş’_k ar’ı_’ _s’ı_’ _n’  _’_g’ a_’ _

dış’__ ar’ı_’ _s’ı_’ _n’  _’__’ a_’ _ (dışarısına)

 

Ör:    iç’ük er’ük’_s’ük’ _n’  er’it’  ük’ __’ ük

iç’_k er’ig’_s’ig’   _n’  er’it’  ek’ __’ ig

iç’__ er’i_’_s’i_’   _n’ __’_d’ek’ __’ i_

iç’ük …=

iç’ük er’ük’… = iç yer almış (içeri)

iç’ük er’ük’_s’ük’…= iç yer almış’ı/yer almışlığı/yer almışsı olmuş (içerisi)

iç’ük er’ük’_s’ük’ _n…= iç yer almış’ı/yer almışlığı/yer almışsı olmuş olan (içerisi olan)

iç’ük er’ük’_s’ük’ _n’  er’it’  ük’ …= iç yer almış’ı olan yer edik (içerisinde)

  (…-ük= olmuş) (içerisinde olmuş/içerisindeki)

 

Konuya bir de şöyle yaklaşalım. Mesela ‘sararmak, kızarmak, bozarmak, yeşermek’ gibi mastar hâlinde olan fiiller, fiil çekimlerinde, ‘sararır, sararıyor, sararmış, sararık…’gibi çekimlenirler.

sararır’ veya ‘sararıyor’ çekimli yapısını ele alalım.

sararıyor’_ ‘Onu her gördüğümde benim yüzüm sararıyor.

‘Sarı(g)’ renk adından oluşturulmuş bu çekimin eski biçimi ‘sargarur’dur. Açılımı ise ‘sarıg-arür’ şeklinde olur. Yani, ‘sarı oluyor

yani, ‘sarıg erür’.

Demek ki yapıda bir ‘er’ yardımcı fiili ve ‘-ür’ (-yor) devam tarzı eki bulunur. ‘Sararık’ yapısına ise yine bir ‘-er’ yardımcı fiili ve ‘-ük’ bitmişlik eki vardır.

Aynı biçimleri yön bildiren sözcüklerle de kullanabiliriz. Eski biçimiyle,

taş (dış)

taş-ık (dış oluk/dış olmuş/dış)

taş’ık ar’ür (dış oluyor)

taş’ık ar’ük (dış oluk/dış olmuş)

Yine,

iç’ük er’ür_ ‘Ali içkerür geldi.’   (Ali iç oluyor geldi.)

iç’ük er’ük_ ‘Ali içkerük geldi.’ (Ali iç oluk/ iç olmuş geldi)

 

Bu arada,  ‘… ortusungaru, …birgerü…’ gibi yapılarla benzerliği fark ediyoruz. Öyleyse ‘-garü,        -gerü’ eki de

-ük’ar-ür veya

-ük’ür-ük  şeklindeydi. Yine, ‘-gar??’ eki de öyle.

Buradan da aslında yönelme hâli eki ‘–ka’ daki ‘-k-’ ekininin tesadüfi olmadığı sonucuna varılır.

Peki –k (-ük) eki belirlilik takısıydı? Yani, aynı anda hem –i (ük) ve hem –a (ka) hâli nasıl olur?

 

Durum şöyle, -ga/-ka (-ük’ar-) yapısı aslında –i ve –e hâlinin birleşimidir ve belirli veya tanıdık bir eşyanın -e hâlindeki kullanımıdır.

 

Yani ben,  ‘Ali ata (atga) bindi.’  derken, siz bu atı tanıyorsunuz aslında.

Yine, ‘Ali atı (atıg) bindi.’ derken de siz atı tanıyordunuz.

 

Eğer ben, ‘Ali bir ata bindi.’ demiş olsaydım atın belirsiz bir ‘at’ olduğunu vurgulardım.

Yine, ‘Ali bir atı bindi.’ dersem de aynı, ‘at’ gene belirsiz bir ‘at’ olurdu. Buradan da demek ki (Türkçe için) isimler -i akuzatif ve –e datif hâlinde ‘bir/herhangi bir’ sözcüğü kullanılırsa ifadeler belirsizlik bildirebilir.

Bütün bunların bire bir karşılığı ise…

Ali bir at gördü. (yalın durum ‘at’)

 Ali atıg bindi._Bindiği şey at oldu. Yine, ‘Ali at oldu/at olmuş bindi.’ Veya ‘attı bindi.

Ali atıga bindi._Bindiği şey at olmuş oluyor. gibidir.

Türkçe için,

Demek ki ismin; -i ve –e hâllerinin kökeni ‘er-’  yardımcı fiiline ekli tarz eklerinden (-ük, -ür eklerinden) gelmektedir. Bunlar ise eski biçimleriyle ‘erük’ ve ‘erür’ şeklindeydi. Bugün ise,

erük_ olmuş, bulunmuş/bulunuk, yer almış/yer alık,

erür_ oluyor, bulunuyor, yer alıyor gibidir.

 

Bu arada, aynı yapılar fiil çekimleriyle de kullanılırdı, kullanıldıklarında ise fiillerle kastedilen hareketin bitmiş (erük) ve devam (erür) tarzlarını verirlerdi.

 

__O sırada Ali çoktan gidikti.  Yani gitmişti.

__Eve girdiğimde ışıklar sönüktü.

 

sönmek_ sönük

ermek_erük  (yer alık, bulunuk, oluk/yer almış, bulunmuş, olmuş)

__ Ali atı bindi.

__Ali atıg (at erük–atık) bindi._ Ali at yer almış (şey) bindi._Bindiği şey at yer alık/at oluk, olmuş, olup.

__Ali ata bindi.

__Ali atga (atıg erür) bindi._ Ali atıg yer alan/yer alıyor olan bindi._ Bindiği şey at yer alıyor./At yer alık oluyor.

atıgarur

atıgar

atıga

atga

ata

 

 

  İsmin hâli/ durumu;

  -i hâli; (belli, belirli, bildik, tanıdık, bulun-(d)-uk, yer alık nesne)

  Bitmiş tarz;   erük/ uruk, uk  (Türk bodunuruk/ bodun-uk_ Türk millet olmuş)

 

ör; Men at-ık körtüm_ ben at oluk/ at olmuş gördüm.

 Ben gördüm o şeyi ki o at olmuş/at bulunmuş/at yer almış.

 

  -e hâli; (belli, belirli, bildik, tanıdık, oluşmuş, yer alık/almış bulunan/ bulunuyor olan nesne)

 

Bitmiş tarz-da…; -ük

Devam eden;  -ük arür (-karür/-karü/-garu, -gar, -ga, -a)

 

ör; Men atıka bindim._ Ben (o an) at yer almış bulunan bindim.

Bindiğim şey o an at yer almış bulunuyordu.

_  O şey ki at yer alıyordu.

Yukarıdan beri gördüğümüz üzere çekim ekleri hecelerine bölünürken kapalı hece bölünmesi gerçekleşti. Yani hecelerin sonu açık değildi. Örneğin,

 

‘dışarıdaki’ söz çekimi; şa-da-ki gibi açık heceyle değil, dış-ıkarit-akik gibi bölündü.

Bu durum dilin oluşum esnasındaki eklerin kökenleriyle alakalıdır. Aynı şey çekimli fiil yapılarında da vardır. Örneğin,

yazdırıldı’ çekimli fiil yapısı, burada da yine yaz-dı-rıl-dı şeklinin aslı; yaz-itürilitük gibidir.

Yine bu da dilin oluşum esnasındaki eklerin kökenleriyle alakalı bir durumdur.

Bunları bilmenin ise şu faydası olabilir. Eklerin zamanla yumuşayıp sonra erimesi sonucu mevcut bölgü yazımda veya konuşmada kolaylık sağlayabilir fakat yeni sözcüklerin türetiminde kapalı hece, sonu sessiz bir harfle bitme durumu, eklerin kökeninin bilinmesi, kelime türetme açısından kolaylık sağlayacaktır.

‘Bilgi’ sözcüğündeki –gi ekini tek bir ek gibi bilmek yerine birleşik bir ek ‘bil-ük-ük’ olduğunu bilmek sözcük türetimi açısından faydalı olabilir.

Konumuza dönebiliriz…

 İsim çekimleri        ( ismin durumları/ hâlleri )
İsim +Durum fiilleri
 Belli nesne,  –ü(k) hâli

-i hâli

(yer almış, yer alık eşya)

Bitmiş tarz

–ü(k)  e(rür) hâli

-e hâli

(yer almış bulunuyor olan)

yer al————ıyor olan

21.yy… …… ….… …… …
Bitmiş

(perfect)

milletyer al-ık/oluk/olmuşyer al-ık/-mış oluyor
 İlkin… …… ….… … … …
Bitmiş

(perfect)

bodunerük/ uruk/ uk/ ug/ u-erük arür

-k ar-r

-k ar

-k a-

a-

 

Öyleyse şöyle devam edelim. İsmin –e hâli öznenin bir hareketi yaparken yapmış olduğu yönelme veya yaklaşma hareketlerinden dolayı oluşmamıştır. Ve hem yönelme veya yaklaşma hareketleri birer fiil, ayrı birer fiildirler.

Yani, ‘Ata bindim.’ derken, ‘Ata yönelip bindim.’, ‘Ata yaklaşıp bindim.’ kastedilmez.

Yukarıdan da gördüğümüz gibi ismin çekimlerini, daha doğrusu hareketten kalan durumunu, tabiat içerisindeki durumunu veya tarzını yine durum fiilleri, yardımcı fiiller karşılar.

Atı bindim.’ derken, ‘Bindiğim şey at oldu./at olmuştur.’

Ata bindim.’ derken, ‘Bindiğim şey at oluyor.’ denilmek istenir.

Demek ki ortada bir geçmiş eşya (at), bir de devam eden ya da devam ettiren, varlığını dil sahasında devam ettiren bir eşya (at) vardır.

İşte bu yüzden isimleri kategorilerine ayırırken, ismin durumları/ hâlleri veya isimlerde tarz demek yeterlidir.

 

Bu arada ismin –i ve –e hâllerinde özne eşya üzerinde etkin değildir. Eşya kendisi ya yer almış veya yer alıyordur.

İsmin –de durumunda ise yine bir bulunma ve buna bağlı bir devamlılık vardır. Farklı olarak eşya (özne olan eşya) bulunduğu yer/zaman/şahıs üzerinde etkin hâldedir. Yani eşyanın kendisi bu yere yer etmiştir.

 

  İsmin -de hâli/durumu;

-de durumu;

  içeri_ iç’ük’er…ük          (içkerig)         (iç’ik/-g-ğ-y-i yer alık)

içeride_ iç’ük’er…it’ük       (içkeriteg)       (iç’ik/-g-ğ-y-i yer edik)

 

içerideki_  iç’ük’er…it’ük’ük (içkeritekig)    (iç’ik/-g-ğ-y-i yer edik bulunmuş/ olmuş)

İçerideki adam_ içi yer edik bulunmuş adam’

 

  Türkçenin Çekim Sistemi

  İsim çekimiFiil çekimi
  İsimDurum fiili

ve tarzı

 Hareket fiili

ve tarzı

Durum fiili

ve tarzı

(ük)

Men

(ben)

 atıkbin-ür

  (biniyor)

bin-it-ük

(bindik)

bin-miş

(binmiş)

bin-ük

(binik)

erür   

  (bulunuyor)

eritük

(bulunduk)

ermiş

(bulunmuş)

erük

(bulunuk)

 at  yer alık
-e

(-k erür)

 atık arür
 at  yer alık bulunuyor
-da

(-k er-it-ük)

 atık aritük
  at ı yer etik
-daki

(-k er-it-ük-ük)

 atık aritükük
 at ı yer edik bulunmuş…

 

DİAE

(Old Turkish)

Türkçenin isim ve fiil çekimi
İsim çekimi Fiil çekimi
İsimBitmiş

Tarzda

Devam

Tarzında

FiilTarz EkleriDurum

Fiil

Tarz Ekleri
Durum fiiliDurum fiili
Yer alanMen

Sen

O

Biz

Aterük        (budunuruk)

–ık

(yer alık, olmuş)

 

 

 

bin

 

-ür

-it-ük

-miş

-ük

er/-i-ür   (-iyor)

-itük/ -dik/-di

-miş

-ük

Aterük

— ık

—k

—g

( yer almış )

erür

ar-r

ar–

a—

(oluyor)

 

bin

 

 

Yer eden (taş’üker’it’ük)

(taşkaritak)dışarıda

 

(dışı yer edik)

(taşkaritakik)

 

 at-—ük er’it’ük

ık  ar’it’ak

—ık  —-tag

—–  —-ta-

(yer edik)

at-—ük ar’it’ak’

—-ığ——tak

ük

ik

 

 

Örneğin;

…. bil(i)ti(k) er(i)ti(k)m

bildi         idim

bildiydim

 

Ör; Men bilikig bil(i)ti(k)            Ya da,  Men bilikig bil(i)ti(k) er(i)ti(k)/ ertik/ erti

Ben bilgiyi    bildi   (m).                   Ben bilgiyi    bildi          idi    (m).

Sen bilikig bil(i)ti(k)-n mı?

Sen bilgiyi    bildi   (n) mi? 

 

Yine;

  Men bilikig bilmiş

Ya da,  Men bilikig bilmiş  er(i)ti(k)/ ertik/ erti

Ben bilgiyi  bilmiş   (m). 

Ben bilgiyi    bilmiş    idi    (m).

 Fiil çekimleri
Hareket fiileriDurum fiilleri
 İlkinDevam tarzıkel-ür er-ür/ irür
Bitmiş tarzkel-miş

kel-it-ük

kel-ük

er-miş

er-it-ük/ er-t-i/ erdi / idi

er-ük

 21.yyDevam tarzıgel-iyor

geli-y-ir

gel-yap

gel-i-yaar

yer alıyor
Bitmiş tarzgel-miş

gel-(i-)-t-i( k)

-(–)-t-i( y)

-(–)-t-i( -)

gel-ik

gel-(i)k/g-en

gel-ip

yer almış

yer al-(i-)-t-i(k/y…)

-(–)-t-i( y)

-(–)-t-i( -)

yer al-ık

yer al-(ı)k/g-an

yer al-ıp

Tablo üzerinde biraz konuşalım.

Dikkat edersek tablo tarz eklerinin işletildiği bir tablo olarak yer aldı ve fiiller hareket ve durum fiilleri diye ayrıldı. Yani tarz ekleri bu hareket ve durum fiillerine ilişik vaziyettedir. Tarz kısmı ise devam eden hareket veya durum ve bitmiş hareket veya durum olarak kısımlandı. Fakat tabloyu incelediğimizde, şimdiki zaman ve geçmiş zamanlı ifadeler tablodan bulunabilmektedir. Öyleyse zaman nedir ve dilde nasıl yer alır?

Şöyle diyelim –dı geçmiş zaman ekinin aslı –(i)tük’tür. Yani ek birleşik yapıdadır vee iki ayrı parçadan oluşur. Bunlardan birincisi –(i)t eki, hareketi geçmişe götürme algısını verebilen bir ek, ikincisi ise –ük bitmişlik ekidir. Bu ise ‘sönük, çizik’ sıfat fiillerinde olduğu gibi hareketin eşya üzerinden geçtiğini bildiren bir sıfat fiil ekidir. Bunun yerine, -miş, eki de kullanılabilir ve ifadeler; ‘çizik, sönük, sönmüş’ şeklinde de kullanılabilirler.

Öyleyse –dı eki –dık ekinden gelir. –Dık eki ise sıfat fiil ekidir. Sıfat fiiller ise bir zaman bildirmezler. –Dık’tan önce -(?)t eki vardı ve bu ek bir fiildi. Yine fiiller anlam olarak geçmişle ilgili bir algı oluştursa da geçmiş zamanı kurmak veya oluşturmak için ortaya çıkmazlar. Demek ki ek (-dı?/-dık eki) bitmişlik ekidir. Yani Türkçede geçmiş zamanı bitmişlik eki karşılar.

Yine öyleyse Türkçede fiil çekimlerinde kurgu, başlangıçta devamlılık ve bitmişlik üzerindedir.

 

Bundan sonra, eğer Türkçeyi öğrenmek isteyen biriyseniz 21. yüzyıl  Türkçesi için şöyle yaparsınız.

Fiil çekimlerinde fiiller hareket fiilleri ve durum fiilleri diye iki kısma ayrılırdı. Hareket fiilleri; çalışmak, okumak, yazmak, gitmek, gelmek gibi fiiller; durum fiilleri ise; olmak, bulunmak, yer almak veya yer etmek, kalmak, görünmek, durmak gibi fiillerdi. Durum fiili ilkin ‘ermek’ fiili olmuştur ve bugünkü (mevcut, var) bulunmak, (zaten) yer almak anlamındadır.

Türkçede tarz ekleri bölgelerine göre değişiklik gösterse de aynı işlevi görürler.

Devam  tarzı ekleri; ür, –yor, –yaar, –yap, –an gibi ekler iken,

Bitmiş tarzın ekleri; mış, –ip, –gan, –dık, –ık gibi eklerdir.

Bundan sonra bu ekler hareket ve durum fiillerine eklenirler. Eklendiklerinde ise yukarıda fiil çekimi tablosunda olduğu gibi görüntü kazanırlar.

Dikkat edersek Türkçedeki zaman tabloları hep bu temel tablo üzenden yani bir tarza bağlı hareket ve durum fiillerinin karşılıklı bir şekilde birbiriyle eşleştirilmesiyle oluşturulur.

 

Hareket fiili   Durum fiili

Devam tarzı;     kel-ür/

-yor             er-ür/   irür (yer alıyor/oluyor/bulunuyor)

—————————————————————-

Bitmiş tarz;    kel-miş            er-miş/ imiş     (yer almış/olmuş/bulunmuş)

-(ü)ken       er-(ü)ken

kel-it-ük             er-it-ük    (yer edik/olduk/bulunduk)

er- t-i_

e–d-i_

i_-d-i_

kel-ük           er-ük      (yer alık/oluk/bulunuk)

İşbu şekliyle ele alındığında bir süredir söylemeye çalıştığımız üzere Türkçede zaman olayı zaman çizgisi  şeklinde (geçmiş–şimdiki–…) değil, bir devamlılık ve bir tamam olma yani devam etmeme üzerine kurguludur. Ve bu ister hareket fiili veya durum fiili olsun.

Şöyle bakalım:

Bir işveren olsun ve bu işverenin çalışanları olmuş olsun. Günün sonunda çalışanlarla ofisinde toplantı hâlinde bulunsun. Çalışanlarının işlerini çalışıp çalışmadıklarını öğrenmek istiyor diyelim. İşveren soruyor.

İşveren:  Ali sen?

Ali: Çalışıyorum.

İşveren: Veli sen?

Veli: Çalışmışım./Çalışmışam.

İşveren: Ya siz?

Çalışmışız/Çalıştık.

İfadeleri gördük. Şunu anlıyoruz, bütün bu ifadelerde bir zaman olayı bulunmamakta, konu mevcut durum üzerinde (sıfatlar üzerinde, ‘hâlâ çalışan’ ve hazırda ‘çalışmış olan’ insanların durumları) üzerinde konuşulmaktadır.

 

 

Türkçenin fiiil çekimi, basit ve birleşik durum fiili çekiminin yapısal  kurulumu nasıldı.

Örnek;

Onu bir kere görmüştüm.

Onu görmüş bulunmuştum bir kere.

Onu görmüş bulunmuş bulunuyordum o anda.

Not; Türkçede olumsuzluk eki –me/-ma hareket fiilinindeyse hareket fiilini; durum fiilndeyse o fiili olumsuz yapar.  Ve fiil edilgen yapıda eğilse fiil kökünden hemen sonra gelir.

Onu görmüş bulunmamış bulunuyordum o anda.

 Hareket fiiliDurum fiilleri

(basit durum)

Durum fiilleri

(birleşik durum)

Devam tarzıÇalış-an/ -ıyorOl-an/ -uyor

Bulun-an/ -uyor

Yer al-an/-ıyor

Er  -ür

Ol-an/ -uyor

Bulun-an/ -uyor

Yer al-an/-ıyor

Er  -ür

Bitmiş tarzÇalış-tı(k)/ -mış/ –ık/ -acakOl -tı(k)/ -mış/ -ık/ -acak

Bulun -tu(k)/ -muş/ -uk/ -acak

Ye al -tı(k)/ -mış/ -ık/ -acak

Er( i-)-tı(k)/ -mış/ -ık/ -acak

Ol -tı(k)/ -mış/ -ık/ -acak

Bulun -tı(k)/ -mış/ -ık/ -acak

Ye al -tı(k)/ -mış/ -ık/ -acak

Er –(i-)tı(k)/ -mış/ -ık/ -acak

 

_ بِسْمِ ﷲِالرَّحْمَنِ اارَّحِيم_

İngilizcenin çekim sistemi nasıl işler?  İngilizce nasıl bir dil?

Türkçe, İngilizce, Rusça ve  Arapçada, fiillerin bir şahsa,  zamana, ve tarza göre çekimlenmiş haber kipi tablosu hakkında konuşalım.

Öncelikle diller üzerinde var olan bir durumu izah edelim. İngilizce bunun için en uygun dil olacak.

Şu ana kadar  dört dilin fiil çekimlerini  işledik, ve her bir dilin fiilleri hareket fiilleri ve durum fiilleri diye ikiye ayırdık. Gerçekten de fiilleri böyle şahıs, zaman ve tarza göre incilemeden önce ilkin bu dillerin fiillerini öncelikle hareket fiilleri ve

durum fiilleri olarak ikiye ayırmak gerekir. İkinci olarak tarz(aspect) ayrımına bakılır. Bunlar ise temel olarak devam eden (progressive) ve

bitmiş (perfect) tarzdır.   Sonra da  zaman mefhumu ve fiilin şahsı diyelim.

İngilizceyi öğrenecek birisi de öncelikle fiillerin ( hareket fiillerinin diyelim) tarzına bakar.

Not; İngilizcede fiillerin devam eden hareket ve bitmiş hareket durumlarını ifade eden fiil+-ek yapısı sıfat fiillerden yani ‘participle’den oluşur. Bunlara da, ‘present participle’ ve ‘past participle’ denir. Denir fakat bu tabir doğru bir tabir değildir. Hem göreceğimiz üzere fiillerin bu şekilleri fiil çekimlerinde (tense) lerde kullanılırken ‘ continuous/ progressive’ ve ‘perfect’ tabirleri kullanılır. Biz işi baştan alalım.

İngilizcede devam eden tarz (aspect); verb-ing _ (work-ing) yapısıdır. Ve bu yapı hareketin sürdürüldüğünü, devam ettirildiğini, bildirir. Ve fiil sıfat fiil olduğundan Türkçede en/ an ekiyle karşılanır. Yani ifade, ‘çalış-an’ olur.

İngilizcede bitmiş tarz (aspect); verb-ed(3) _ (worked) kalıbıyla sağlanır. Ve bu yapı hareketin artık sürdürülmediğini, bitmiş olduğunu bildirir. Türkçede genel olarak –mış, -ük, ve –dü(k) ekiyle karşılanır. Yani ifade ‘çalışmış (olan)’  şeklinde çevirilir.  Öyleyse şu ana kadarki görüntü;

Devam tarzında; …working _ çalışan

Bitmiş tarzda; … worked _ çalışmış

… olarak şekillenir. Şekillenirken de bu her iki durumda bir zaman olayı oluşmaz.

Bundan sonra ise durum fiillerine bakılır.

İngilizcede durum fiili (yardımcı fiil) (to be) devam tarzında; ‘being’_ olan/ bulunan

bitmiş tarzda; ‘to been’ / olmuş/ bulunmuş ‘tır.

…geçmiş zamanları işliyoruz

‘be’_olmak/ bulunmak  fiili devam tarzlı fiille; ‘to be working’_ çalışan olmak (çalışıyor olmak) şeklinde kalıplaşır ( be verb-ing ) Geçmiş zamanda  şahsına göre ‘was/ were’  ile desteklenir ve ifade,

‘…was/were + (being) + verb-ing’ olarak kalıplaşır.

Ör;

I    was   (being)  working

_ Ben çalışan/ıyor (bulun-an/-ıyor) idim. ( past continuous )

I    was   (being)  worked  _ Ben çalışmış (bulun-an /-ıyor) idim.

Not; Bu  kalıp ingilizcede  pasif  cümler için kullanılır.

   S +  was +  being + v-ed(3)

The  glass  was   (being)  broken

_  Cam  kır(ıl)mış/ kırık (bulun-an/-ıyor) idi. ( past passive)

‘be’ olmak fiili bitmiş tarzda ‘to have’

_sahip olmak ile desteklenerek,

… ‘to have  (been) worked’  _ çalışmış olmuş olmak, veya,

‘to have  (been) working’ _ çalışan /-ıyor  olmuş olmak, şeklinde kalıplaşır. Geçmiş zamandaki görünüm ise;

Ör;

I had  (been) worked

_ Ben çalışmış (bulunmuş)  idim ( past perfect )

I had  been   working

_ Ben çalışan/-ıyor   bulunmuş  idim.  ( past perfect continuous )

… gibidir.

    Durum fiili;

Olmak/ bulunmak_to be

Hareket fiili

(çalışmak)

Devam tarz

progressive

Hewas

İs

will be

would be

beingworking
Bitmiş tarz

perfect

Hehad

has

will have

Would have

beenworked

 

_ بِسْمِ ﷲِالرَّحْمَنِ اارَّحِيم_

Arapçanın çekim sistemi nasıl işler?  Arapça nasıl bir dil?

 

Öncelikle doğma dili Arapça olanlar için şöyle başlayabiliriz. Ve Arapçayı öğrenenler için,

Eğer Arapçayla ilk defa karşılaşan biriyseniz, bundan sonrasına devam edebilmeniz için, Arapça  için kullanılan alfabeyi, (  الأبجدية )  ve sesletim şeklini bilmeniz gerekiyor.

Türkçeyi işlerken fiilleri hareket fiilleri ve durum fiilleri diye iki kısma ayırmıştık.

Hareket fiilleri, çalışmak (…….), oturmak ( ……),  yazmak ( ﻜﺗﺐ ) gibi fiillerdi.

Durum fiili ise, er-mek ( ﻜﻥ )  fiiliydi.

 

Türkçenin tabii yapısı eklemeli dillerden olmuştur ve bu ekler fiillerin sonrasına (sağına_21.yy_) iliştirilirler. Türkçenin fiil çekim sistemi yapısal olarak başlangıçtan devamlılık ve bitmişlik üzerine kuruludur. Bu ekler ise;

Devam tarzı (progressive be+ verb-ing ) ekleri; –ür, –yor, –yar, –yap ekleridir. Ve bunların her biri süreklilik yani devamlılık bildirirler. Bu bakımdan –en/-an devamlılık bildiren sıfat fiil ekinin yerini alırlar. Arapçada fiilin devamlılık bildiren durumuna ‘fiil-i mudzariğ’ denir.

Bitik/bitmiş tarz ( perfect have + verb-ed3 )  ekleri ise; –ük, –üp, –(k), –mış , –(ü)kan eklerinden biridir. Bu eklerin iliştirildiği fiillerin Arapça karşılığı ise ‘fiil-i madzi’ olarak adlandırılır.

 

Örneğin;

yazmak_ ( ﻜﺗﺐ ) hareket fiili;

 

Devam tarzının (erkek) 3. şahsında;  Yazıyor _ ﻳﻜﺗﺐ  [ yektubu ]

Bitmiş tarzın (erkek) 3. şahsında ise; Yaz(k)_ ﻜﺗﺐ [ ketebe]

… şeklindedir.

 

 Durum fiili ise Türkçede; er-, ol-, kal-, bulun-, görün-, yer al– gibi fiillerdir. Tarz ekleri bu durum fiillerine ilişik de olabilir.

Örneğin; ‘ermek’ veya ‘olmak’ fiili;

Devam tarzında; ‘erür’ veya ‘oluyor’ gibidir. Arapçada ise olmak_( ﻜﻥ ) fiilinin ‘mudzariğ’ şekli; ﻳﻜﻮﻦ [yekünü] kullanılır.

 

Bitmiş tarzda ise; ‘erük, er(i)tük’ veya ‘oluk, ol(u)tu(k)’ şekli kullanılır ve fiilin ’madzi’….

ﻜﻥ [kane] şekliyle karşılanır.

Şöyle güncelleştirelim;

 

O (erkek) yaz-ıyor _ ﻳﻜﺗﺐ ﻫﻭ [ hüve yektubu ]

O (erkek) yaz-dı/-mış _ ﻜﺗﺐ  ﻫﻭ [ hüve ketebe ]

 

Durum fiillerinde ise;

 

ol-uyor _ ﻳﻜﻮﻦ [ yekünü ]

oldu/-muş _ ﻜﻥ   [ kane ]

 

Bundan sonra eğer ben,

ﺍﻜﺗﺐ ﺍﻦ  [Ene ektubu] _ ( yazıyorum/yazandırım) dersem demek ki hareket üzerinde, hareketi devam ettiriyorumdur.

ﻜﺗﺑﺕ ﺍﻦ [Ene ketebtü]_ (yazdım/yazmışım) dersem demek ki hazır zamanda, şimdiki zamanda hareketi tamamlamış bulunmaktayım.

 

Yine,

ﻳﻜﺗﺐ ﻜﻦ ﻫﻭ [Hüve kane yektubu]_ (yazıyor oldu/ yazan oldu/ yazan idi ) gibi, hareket ve durum fiilini aynı cümlede kullanırsak bu kez hareket devam eder, durum bitmiş olur.

ﻜﺗﺐ ﻜﻦ ﻫﻭ [Hüve kane ketebe]_ (yazmış oldu) gibi söylediğinde ise bu kez hareket de durum da tamamlanmış, bitmiş tarzdadır.

 

Hareket fiili   Durum fiili

 

Devam tarzı;       ﻳﻜﺗﺐ              ﻦ ﻳﻜﻭ  (yazıyor // yer alıyor/ oluyor/  bulunuyor)

—————————————————————-

Bitmiş tarz;        ﻜﺗﺐ                  ﻜﻦ    (yazdı/ yazmış // idi/ oldu/ olmuş)

 

İş bu şekliyle ele alındığında Arapçada da, yapısal olarak,  zaman olayı zaman çizgisi  şeklinde (geçmiş–şimdiki–…) değil, bir devamlılık ve bir tamam olma yani devam etmeme üzerine kurguludur. Bunun hareket fiili veya durum fiili olması fark etmez.

Daha açık bir şekilde ifade edersek, aslında Arapçada ve Türkçede fiziksel zaman olarak, mesala dünde kalmış bir hareket veya durum dile taşınamamaktadır. Bunun için yardımcı sözcüklerden, zaman bildiren ‘dün’ gibi sözcüklerden yararlanılır. Yani hareket veya durum fiilleri tek başlarına geçmişte kalmış bir olayı bildirmezler.

Örneğin, ‘Dersini yazdın mı? Sorusuna tek başına, ‘…yazdım’  dersek hazırdaki, şimdiki bitmiş durumu;

‘…dün yazdım’  dersek hareketinn geçmişte kaldığını bildiririz, bildiririz fakat bu yapay bir göndermedir. Aslında burada hareketin geçmişte kaldığını gramer unsurları ‘-dı’ veya ‘ﻜﻦ’ değil, zaman sözcüğü (dün) verir.

Burasını Arapça  konuşanlar ve Arapça öğrenenler ve herkes için biraz genişletelim. Bir örnek;

________________________________________________________________________________________

مَّا كَانَ مُحَمَّدٌ أَبَا أَحَدٍ مِّن رِّجَالِكُمْ وَلَكِن رَّسُولَ اللَّهِ وَخَاتَمَ النَّبِيِّينَ وَكَانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمًا ﴿٤٠﴾  (Ku’ran ayeti)

 

Türkçe; Muhammed, sizin erkeklerinizden hiçbirinin babası değildir. Fakat Muhammed, Allah’ın resülü ve nebilerin sonuncusudur. Allah her şeyi bilmektedir.

İngilizce;  Muhammad is not the father of [any] one of your men, but [he is] the Messenger of Allah and last of the prophets. And ever is Allah, of all things, Knowing.

Örneğimizin Türkçe mealinde altı çizili ( ‘…değil-dir.’ ve ‘…bilmekte-dir.’ gibi )  sözcükler görüldüğü üzere    -dır ekiyle devamlılık kastetmekte. Bu Türkçe karşılıkların aslı şöyle oldu.

 

… değil erti(k) erür. ___ … değil idi  erür. ___  … değil idür.    ____ … değil’dür.

… değil üdü ürür. ___  … değil dürür. ____ …değil’dür

… bilmekte’dür.

Örneğimizin İngilizce kısmında da  yine ‘to be’ fiilinin şimdiki zaman 3. şahıs şekli ‘is’_-dır şekli kullanıldı

Fakat ayetin Arapça kısmında gördüğümüz gibi her iki yerde de ‘kâne’ (كَانَ  ) _ idi/ oldu anlamında fiilin madzi şekli kullanıldı.

Demek ki fiillerin, ister hareket fiilleri olsun veya yardımcı fiiller olsun, ‘madzi’ şekilleri geçmişe gönderme yapan bir sözcük (dün, iki gün önce) olmaksızın kullanıldığında geçmiş zaman bildirmezler.

Yani, ‘kâne’ (كَانَ  ) _ idi/ oldu yapısı geçmiş zaman değil bitmiş tarzda (perfect aspect) bir yapıdır.

Yani,

… مَّا كَانَ مُحَمَّدٌ _ Muhammed değil oldu(k)/ değil olmuş-tur/ değil  oluk

değil erti(k) _ değil yer alık _ yer alık değil_ yer aldık/almış değil

değil idi

.وَكَانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمًا  … _ Ve Allah her şeyi bilen oldu(k)/ olmuş-tur/ oluk-tur.

Sonuç olarak Arapça da, Türkçe de,  fiil çekim prensipleri bakımından, devam eden hareket veya durum

veya,  bitmiş hareket veya durum olarak şekillenmiştir diyebiliriz.

Fakat bunlara rağmen tabiat zamanı/ fizik zamanı olarak Arapçanın haber kipi fiil çekim tablosu nasıl oluşturulur?

 Hareket fiili

(çalışmak)

Durum fiili_ol-, er-(i), bulun-,

(basit durum)

Durum fiilleri_ol-, er-(i), bulun-

 (birleşik durum)

Bitmiş t.

Fiil-İ màzi

 (çalış(k)/ çalışmış)   عَمَلَ

 

(çalışan/ çalışıyor)   يَعْمَلُ

 

كاَنَ

bulundu

(idi).…

يَكُونُ

bulunuyor

.

 

كاَنَ

bulundu

İdi…

يَكُونُ

bulunuyor

.

Devam tarzı

—-

Fiil-i muzariğ

 (sonra çalış-an/-acak)  ﺴيَعْمَلُﺴيَكُونُ

bulunacak

 ﺴيَكُونُ

bulunacak

 Hareket fiili

(çalışmak)

Durum fiili_ol-, er-(i), bulun-,

(basit durum)

Durum fiilleri_ol-, er-(i), bulun-

 (birleşik durum)

Bitmiş t.

Fiil-İ màzi

 (çalış(k)/ çalışmış)   عَمَلَ

 

(çalışan/ çalışıyor)   يَعْمَلُ

 

كاَنَ

bulundu

(idi).…

يَكُونُ

bulunuyor

.

 

كاَنَ

bulundu

İdi…

يَكُونُ

bulunuyor

.

Devam tarzı

—-

Fiil-i muzariğ

 (sonra çalış-an/-acak)  ﺴيَعْمَلُﺴيَكُونُ

bulunacak

 ﺴيَكُونُ

bulunacak

 

_ بِسْمِ ﷲِالرَّحْمَنِ اارَّحِيم_

Rusçanın çekim sistemi nasıl işler?  Rusça nasıl bir dil?

 

Eğer Rusçayla ilk defa karşılaşan biriyseniz, bundan sonrasına devam edebilmeniz için, Rusça için kullanılan alfabeyi, ‘Kril’ alfabesini (Кириллица),  ve sesletim şeklini bilmeniz gerekiyor.

 

 Rusçanın fiil ve sıfat fiil çekimi, basit ve birleşik durum çekiminin yapısal  kurulumu nasıldır?

 быть (to be_bulunmak)Работать_to work_çalışmak
Несовершенный  вид progressive  actionProg. Participle

Perf. participle

 едя́щий_ bulunan…/ being

eсть ____ O (var)-dır/ .. is being

 

бывший  _  bulunan ol(d)uk …/  been

был  _____ bulundu(k)/ .. had/ has been

pабо́тающий _ çalışan … / working

pабо́тает   ____ çalışıyor / …is working

 

    

pаботавший _ çalışmış/ –(d)ık/ worked

работал _____  çalış(k)/   .. had/ has worked

__ бы-/ pабота– ; Yalın durum, tamam olmamış durum/ hareket (çalış-_ pабота-);

работал _ çalıştı

Ör;  __Dün -gün boyu-  ne yaptın?

я работал_ (Ben) çalıştı(k)/ I worked 

__  I worked yesterday. ( simple past )

 

Ör; O an ne yaptın sen?

я работал_ (Ben) çalıştı(k)/ I worked

__ I  was working. ( past continuous)

 __  Ben  idim  çalışan. __ Çalışıyordum

  __ я  был  работающий

 

Ör;  ( Şu an için)  çalıştın mı?

да, я работал_ Evet, (Ben) çalıştı(k)/

…çalışmış.

__ I  have worked today. ( present perfect )

__ я работавший

__O an ne yaptın?, Ne yaptıydın?/ yapmıştın?

я работал_ (Ben) O an   çalıştı(k)tı(k)/

çalışmıştı(k)

__  I  had  worked. ( past perfect )

__ я  был  работавший

__O an sen hala çalıştın mı?/ çalışmakta mıydın?/ çalışıyor muydun?/ çalışan mı olmuştun?

да, я работал_ Evet, (Ben) O an çalıştı(k)

__ I  had been working. ( past perfect continuous)

 

__ Ben bulunmuştu çalışan

Türkçedeki;  ‘çalışırdı, çalıştı, çalışmış, çalışıyordu, çalışmıştı, çalışmaktaydı’ çekimli fiillerini rusçada ‘работал’çekimli fiili tek başına karşılayabilmektedi

Diğer; ‘çalışır ve çalışıyor, çalışmakta’  çekimli fiillerini ise ‘работает’ çekimli yapısı karşılar.

 

Geçmiş zamanlar (dı)  ( past  times )

прошедшее время

Şimdiki zamanlar  ( present  times )

настоящее время

Gelecek zamanlar (-ecek ) ( future times  )

Будущее время

Tarzlar

(aspects)

 

Я  читал каждый ден

Я читаю каждый деньЯ буду читать каждый деньGenel

(common)

  Вчера я  читал___________________  завтра Я будy читатьDakik tarz

(concrete)

  этот момент я  читалЯ читаю  сейча́с

Я пpочитаю завтра

  завтра этот момент

Я будy читать

Devam tarzı

(continuous)

  этот момент я  читал УжеУже я читал

Я пpочитал Уже

  завтра этот момент уже

Я будy читать

Bitmiş tarz

(perfect

 Я читал уже два часа Я  читаю уже два часа  завтра этот момент уже два часа

Я будy читать

Perfect continous

 

 

Fiil nedir? Çekimli fiil (tense) nedir?

Fiil nedir?  Çekimli fiil (tense) nedir?

Tabiyatta madde olarak var olan veya var olduğu düşünülen varlıkların; belirli bir…

şahsa I ( ‘ben‘ birinci tekil şahıs) worked

zamana; I worked (2) _ Çalıştım ( geçmiş z.)

 … tarza;    I had worked (3)_Çalışmıştım.     (tamam olmuş bitmiş tarz )

bağlı olarak aktif halde bulunan durum veya hareketlerine… Bu varlıkların;

 … kendilerinde;   to get humanized

 … niteliklerinde; Her face turned yellow. (yüzü saradı)

meydana gelen değişim ve dünüşümlerini bildirirken oluşturulan fiil+tarz+zaman+şahıs…birleşmelerine, çekimli fiil, yapılarda yer alan hareket adlarına fiil denir.

Şahıs; harekete muhatap olan her şey/ şahıs/ zamir/ konu/ durumdur. (özne–subject)

Zaman(time); 

geçmiş ( –di ) (past; used to V,    V-ed2   was/were V-ing,   had V-ed3 )

şimdiki ( …) 

(present; V & V-es, … am/is/are V-ing,  have/ has V-ed3) 

gelecek ( –ecek

(future; will,  will be V-ing,  will have V-ed3)

geçmişteki gelecek ( –ecekti

(future in past; would, would be V-ing, would have V-ed3)

Tarz/biçim(aspect); hareketin gerçekleşme şekli; hareket;

genel (-e-r)

(common aspect ) hareket mi,

devam eden (-yor/ -yır/ -yaar/ -yap) hareket mi

 (continuous aspect; be V-ing) veya,

tamam olmuş (-miş/-ip/-gan)

(perfect aspect; have V-ed3) hareket mi, yoksa

hala devam etmekte (-mekte)

(perfect continuous; have been V-ing)
olan hareket mi yani biçimidir.

 Çekim(tense); şahıs ve tarz unsurlarıyla birleşen fiilin bir zamana göre çekimlenmesidir.
Ör: Gid-iyordum, çekimli fiili, 1. Tekil Şahsın, geçmiş zamanda devam ettirdiği hareketin ifade edildiği çekim şeklidir.

 

 

 

Kip (mood) nedir? Kip ekleri nelerdir?

 Şu ana kadar  çekimli fiillerin bir şahıs, bir zaman ve bir de  tarza bağlı olarak bulunduklarını söyledik.  Bu durumlarda kullanılan eklerden;

m, –sn, …, –snz v.s ekleri şahıs;

di, …, –ecek, –ecekti ekleri zaman;

r, …, –yor, –mış, –makta ekleri tarz ekleriydi.

Örnek;

a) Her hafta sonu çocuklarını parka götürür müsün?. 

b) Rica edersem bu hafta benim çocuklarımı da götürür müsün?

 Örneklerimiz bunlar olsun. Dikkat edersek birinci örnek (a) bir haber (haber alma) cümlesi iken, ikinci cümle (b) bir istek bildirir. Fakat kullanılan ekler, her iki cümlede de (-r) eki, aynı ektir. Demek ki bir ek farklı amaçlar için kullanılabilmektedir. Örneklerdeki kullanım farkı ise kip farkıdır. 

 Kipler böyle ‘Lütfen gider misin’, ‘Umarım gelir’ gibi yardımcı sözlerle bildirilebileceği gibi kip oluşturmak için oluşturulmuş (-meli/-malı, -ebilir/-abilir, -e/-a …) gibi eklerle de bildirilebilir.

 Yine kip oluşturmak için oluşmuş bu ekler aynı anda bir çekimde de yer alabilirler. Bu durumda çekim birleşik kipli bir yapıdadır.

Ör; İşçiler mesai saatlerinin bir kısmında dinlen-ebilmeliler.

Örnekteki ‘–ebil-’  imkan, ‘-meli’ gereklilik ifade eder.

 Ve yine kip ekleri fiil çekim ekleri olduklarından her tarz fiile iliştirilebilir. Bu durumlarda ise çekimler;

yapabilir,

yap-ıyor olabilir,

yap-mış olabilir’ gibi çekimlerdir. 

 Bunlardan başka kipler konusunda şundan da bahsedelim: (indicative mood) Haber kipi (ya da kalıbı) dışındaki diğer kiplerde, konuşan kişi haber kipinde olduğu gibi kendisine veya bir başkasına ait var olan veya meydana gelecek bir haberi aktarmaz.  Bu durumda diğer (emir, istek, dilek şart, dilek, gereklilik, olasılık, izin, rica vs) kiplerde konuşan kişinin olaya karışması, yani konuşan kişinin kendisinin bir isteği, emri, ricası vardır.

 Sonuç olarak Türkçe için genel olarak durum şudur: Türkçede çekimlenmiş bir fiildeki;

 –m, –sn, –snz… ekleri şahıs;

 –di, –ecek, –ecekti ekleri zaman;

 –r, –yor, –mış ekleri tarz;

 –e, –meli, –ebilir ekleri kip ekleri olarak görev alırlar.

 

Çekimli fiillerde kip nedir?

 Konuşan şahsın, bilip gördüğü veya öğrendiği; şahıs, zaman ve tarza bağlı herhangi bir hareketi, haber modunda verebilmesi ya da konuşan şahsın, bu kez kendisinin bir emrini, isteğini, arzusunu, tespitini vs. durumlarını ifade edebilmesi için fiillerin sokulduğu kalıplara kip denir. 

Olasılık kipi;

( fiil-tarzebilir/zamanşahıs)

yap-mış olabilirdin

yine; 

Her gün çantanı getirir misin?’ cümlesi, haber kipindeyken;

Çantamı bana getirir misin?’ cümlesi, istek kipindedir.

Haber kipi (The indicative mood); konuşan şahsın kendisi veya başkası hakkında bilgi sahibi olduğu bir durumu bildirmesidir. 

Ali okula gidiyor

Ali is going to school.

Emir kipi (imperative mood); konuşan şahsın, bir istek veya tavsiye olmaksızın hareketi, dikta ederek yaptırmak istemesidir. 

Otur! Sit down!,

Otursun! – Tell him to sit 

İstek kipi; konuşan şahsın, emir amacı gütmeden bir teklif, öneri, tercihe vs.ye bağlı bir istekle muhatabını harekete yönlendirmesi veya kendisinin bir harekete yönelmek istemesidir.

Gideyim (bari)_Let me go.  

Gidesin_ I want you to go.

Gidelim._ Let us(let’s) go.

Şart (conditional); konuşan şahsın, söz konusu hareketin gerçekleşmesinin bir şarta bağlı olduğunu bildirmesidir.

Çalışırsa kazanır/ kazanacak.

If he works, he will win.

Dilek şart kipi (desiderative); konuşan şahsın, gerçekleşmiş veya gerçekleşmemiş arzusunun bir şarta bağlı olmasıdır. 

Yerinde olsaydım bunu yapmazdım.

If I were you, I wouldn’t do it. 

Dilek kipi (subjunctive mood); konuşan şahsın, gerçekleşmiş bir olay karşısında hayıflanmasıdır.

Ah! Şimdi burada olsaydı.

Oh, If he were here now!

veya gerçekleşmemiş bir olayın kendi arzusuna göre sonuçlanmasını arzulamasıdır.

Bütün mutluluklar senin olsun/ ola!

All happines be with you!

Gereklilik kipi (necessity) (-meli/-malı); konuşan şahsın, bir şeyin yapılmasının gerekli olduğunu bildirmesidir.

Çalışmalı._He must work.

Zorunluluk kipi (obligation) (-meli/-malı, zorunda olmak); bir şeyin yapılmasının mecburi  olduğunun bildirilmesidir. 

Çalışmalı/-mak zorunda_He has to work.

Yeterlilik kipi (ability) (-ebilir/-abilir); konuşan şahsın muhatabının veya kendisinin bir şeyi yapmaya  muktedir olduğunu bildirmesidir. 

He could do it. Yapabilirdi (her zaman)

He was able to do it._ Yapabildi.(bu kez)

Olasılık kipi (probability) (-ebilir/-abilir, –meli/-malı); konuşan şahsın, bir olayın gerçekleşmesinin, İhtimal dahilinde olmasını,

Gelebilir. _He may come.

Yüksek ihtimal/ büyük olasılık dahilinde olmasını bildirmesidir.

Gelmiş olmalı_ He must have come.

Rica/izin; muhataptan bir hareketi yapması için ricada bulunulmasıdır. 

ebilir misin?_Can You …, 

 –ebilir miydin?_Could you …,

 –ecek misin?_ Will you …, 

ecek miydin?_Would you …? veya     izin istemesidir. 

Ör:

abilir miyim? (-amazsın!)_Can I …, 

mek mümkün mü?/ olur mu? _May I …,

Zaman (time) nedir? Zaman ekleri nelerdir?

 Varlıklar hareketlerini bir tarza bağlı olarak gerçekleştirirken bu hareketler bir zamanda gerçekleşir.

 Türkçede eki geçmiş zaman, ecek eki gelecek zaman, –ecekti ek birleşmesi geçmişte kalmış gelecek zamanı bildirir. Türkçede zamanlar tek bir ekle değiştirilebilirken, İngilizcede durum biraz farklıdır.

 Örneğin ‘am/ is/ are’ yardımcı unsurları bir taraftan şahıs veya şahısların ayırıcılığını bildirirken, diğer taraftan ifadenin zamanını da göstermektedir.

 Yine, ‘was /were’ hareketin şahıs veya şahısların ayırıcılığının yanında hareketin geçmiş zamanda kaldığını da göstermektedir.

 Türkçede zamanlar sıfır ekten başlar. Bu eksizlik durumu ise şimdiki zamandır. ‘–r,  –yor, –mış ekleri tarz ekleridir.

 Türkçede zaman ekleri fiillere doğrudan eklenir

çalış-, çalış-acak

 Örnekteki çekimli fiil tarz bakımından yalın yapılıdır yani eksizdir. Bu durumda çekimli fiil, hareket bildiren fiildir.

Hareket  fiilleri; ‘geldi, gördü, dokundu, hoşlandı gibi fiillerdir.

Bundan başka  zaman ekleri ‘bulun-du, ol-du, yer al-dı, kal-dı’ gibi kalma/ durum fiilleriyle de kullanılır.

 Örneğin,

bulundu’ nasıl bulundu?

Çalışır bulun-du.’ veya

çalışmış bulun-du.

 Örneğimizdeki kalma fiili yerine diğer kalma fiilleri de kullanılabilir. Kullanıldığında ise fiilin taban anlamına göre anlam farklılıkları ortaya çıkabilir.

 Yine  kalma fiillerinden (yardımcı fiiller) bir tanesi de –i (er) yardımcı fiilidir. ‘çalışır idim, çalışmış idim’ gibi.

 Bütün bu durumlarda yardımcı fiiller, bir tarza bağlı hareketleri geçmişe taşıma işine (yardımcı fiil işleviyle) yardım eder sadece.

 Bundan başka yardımcı fiiller böyle bir zamana taşıma işlevlerinden başka bir durumun bildirilmesine yardımcı da olabilir.

 Örneğin,

çalışır bulunuyor  idi veya ‘

çalışır bulunuyor bulundu

 yine,

çalışır bulunmuş idi’  veya 

çalışır bulunmuş bulundu gibi.

 Bu durumda birinci yardımcı fiil (bulun-uyor/ bulun-muş), hazır zamandaki durum devamlılığı veya bitmişliğinin bildirilmesine yardımcı olurken, ikinci yardımcı fiil ‘bulundu’ bütün bu birleşik yapıların zamanını, geçmişte kaldığını bildirmeye yardımcı olur.

 — geçmiş —                  — şimdiki —                            — gelecek —

Resim8

Tarz (aspect) nedir? Tarz ekleri nelerdir?

 Varlıklar hareketlerini gerçekleştirirken hareketlerin bir de gerçekleşme şekli vardır. Hareketimiz geçmiş zamanda kalmış bir hareket olsun

 ‘Dün çok çalıştım’.

Bu, ‘çalış-m’ çekimli fiilinde bir tarz eki yoktur. –dı eki zaman eki, -m eki ise birinci tekil şahıs zamiri (ben)’in şahıs ekidir. Yani fiil tarz bakımından yalın yapılıdır. 

Çalışır-dım,

çalışı-yor-dum,

çalış-mış-tım,

çalış-makta-ydım’ çekimlerinde ise –r, –yor, –mış ve –makta ekleri tarz ekleridir. Ekler bir zaman bildiriminden bağımsız olarak, hareketin bu zaman içinde ne şekilde gerçekleştirildiğini bildirirler.

 Yani

r/-er eki (gid-er-di-m) hareketin genellikle gerçekleştirildiğini,

yor eki (gid-i-yor-du-m) hareketin hazır zamanda sürdürüldüğünü,

mış eki  (git-miş-ti-m) eki ise hareketin tamam olmuş, bitmiş olduğunu bildirir.

 Kısaca, -yor ekiyle şahıs, sözü edilen zamanda hareketi yaparken, -mış ekiyle şahıs hareketi yapmış bulunandır.

 Sonuçta her iki durumda da zaman aynı zamandır.

(çalışanm,

çalışmış bulunanm).

Örnekler:

Annem bulaşıkları yıkarken ben ders çalışı-yor/ çalışan yer alm.  (çalışıyor idim)

Babam işten döndüğünde çalışmış (bulunuyor/ bulunan) yer alm. (çalışmış idim)

Örnek:

Ne yap-ıyor/ ne yapan-sın? 

Ders çalış-ıyor/ çalışanım.

Dersini bitir-miş (bulunan) mısın?

Evet, dersimi bitir-miş (bulunan)ım.

 İngilizcede; devam tarzı (be V-ing), bitmiş tarz (have V-ed), devam etmekte olan tarz (have been V-ing) kalıplarıyla sağlanır.

Resim3

 Fiillerde tarz anlayışı diğer kipler ve hatta fiilimsilerde de yer alır.

Çalışmış olmalı_ He must have worked  

çalışmış ol,

çalışmış olsa

çalışmış olan

çalışmış olarak,

çalışmış olmak

 

Esasen tarz olayında durum şudur;

(şu an) camı açıp bakıyoruz…

 Çocuklar top oynuyorlar. Ali’nin annesi çamaşırları asıyor.

 İşçiler işlerini bitirmişler. Yağmur dinmiş. / dindi

 Sokak lambaları hala yanıyor ( yanmakta ) ….

 Bu cümlelerin hepsi aynı zaman içerisinde yer alan cümlelerdir. Eğer örnekler –di ekiyle kullanılsaydı,

( o an ) camı açıp baktığımız o an da…

 Çocuklar top oynuyorlar. Alinin annesi çamaşırları asıyordu.

 İşçiler işlerini bitirmişlerdi. Yağmur dinmişti / dindiydi

 Sokak lambaları hala yanıyordu ( yanmaktay )

 …cümleler yine aynı zaman içerisinde kullanılan cümleler olurdu, fakat zaman olarak geçmişte kalan bir zaman yani geçmiş zaman olurdu. Öyleyse ifadelerde yer alan –yor, –mış, –makta ekleri tarz; – eki ise zaman ekleridir.

  Bütün bunlara göre değinilmesi gerekli bir husus var.

 Türkçede ve İngilizcede zaman çizgisi;

gitti ________   gidiyor _____ gidecek   şeklinde değil,

gitti _____________________ gidecek

gidiyordu ____  gidiyor _____ gidiyor olacak yine;

bitirmişti _____ bitirmiş _____ bitirmiş olacak  

çalışır _______ çalışır ______ çalışır olacak  gibidir.

…ve aslında bu çekimlerde bir zamanda ne biçimde bulunma sorulur. Yani şöyle, ‘gitti’ çekimli fiilindeki ‘git-’ fiili bir hareket fiilidir. –di eki ise bu hareket fiiline eklidir. 

 Fiiller böyle hareket bildiren fiillerden olabileceği gibi kalma veya durum bildiren fiillerden de olabilir.

 Kalma fiillerinden biri ise ‘bulunmak’ fiilidir. İşte -i (eski biçimi ‘er-‘ fiili ) eki de  böyle ‘bulun-’ anlamını veren yardımcı fiil görevindeki bir ektir. Ve çekimli fiilin zamanını bu eke ekli –di eki verir.

 Bundan sonra sorular -(i)di ek birleşmesine sorulur. Yani,

‘bulundu’ , (o an ) nasıl bulundu?

çalışır bulundu.   Ya da

çalışır (halde) yer aldı. veya

çalışır idi. yani,

çalışır

çalışıyor bulundu.

çalışmış bulundu. Gibi.

 Sonuç olarak ‘çalışırdı, çalışıyordu, çalışmıştı, çalıştıydı’, çalışmaktaydı çekimlerinde yer alan –dı ekleri tek başına çekimli fiilin zamanını bildirirken, çekimlerde yer alan –r, -yor, -mış, -makta ekleri fiillerin –idi ek birleşmesiyle bildirilen zamanda ne biçinde yer aldıklarını (tarzını) bildirirler.  

Bunlardan sonra şöyle devam edilirse;

 ‘bulundu’ çekimli fiil yapısındaki ‘bulun-’ yardımcı fiil, –di eki zaman ekiydi. Peki yardımcı fiilde olsa ‘bulunmak’ fiili de bir fiildir. Öyleyse tarz ekleri (-r, -yor, -mış ekleri ) ‘bulun-’ fiiline de iliştirilebilir.

Yani çekimler;

bulunurdu

bulunuyordu

bulunmuştu gibi de oluşturulabilir. Bu defa da sorular yine –(i)di (bulundu) yapısına sorulur. Yani,

nasıl idi? Nasıl yer aldı? Nasıl bulundu?

çalışır bulunur bulundu(idi),

çalışır bulunuyor bulundu(idi),

çalışır bulunmuş bulundu(-idi)

 yine;

çalışmış bulunur bulundu,

çalışmış bulunuyor idi,

çalışmış bulunmuştu

gibi çekimlenirler.

 Aşağıdaki tablo Türkçenin şahıs, tarz ve zaman eklerinin bölgelere göre dağılmış şekillerini gösterir.

Resim5

  

 

 

Şahıs ( personal ) nedir?

 Fiillerde şahıs nedir?

 Çekimli fiille bildirilen hareketin üzerine kurulduğu, cümlenin kurucu elemanı (özne) (subject)’tir.

 Fiillerin çekimi konusu işlenirken ve bu çekimler sıralanırken cümlenin kurucu elemanı olarak genellikle şahıs zamirlerinden istifade edilir. Zamirler konusundan da bilindiği üzere şahıs zamirleri (personal pronouns) Türkçe için; ‘ben , sen, o, biz, siz, onlar’ zamirleridir.

 Türkçede şahıs zamirlerinin yanısıra şahıs ekleri de çekimli fiillerin bir unsurudur. Yani, Türkçede çekimli fiile; kip, tarz, zaman eklerinden başka çoğu şahıs zamirlerinden teşekkül etmiş şehıs ekleşmesi de eklenir. Ve bu şahıs eki ekleşmesi sıfır ekleşmeden başlar, bu ise 3. Tekil ‘o’ şahıs zamiridir. Yani, 3. Tekil şahsın şahıs eki yoktur.

 Türkçede birinci çoğul şahsın (Biz) şahıs eki –z’den önce –dı eki gelirse, -z eki –k ekiyle yer değiştirir. Yani, ‘kitapları getirdiz denmez ‘kitapları getirdik denir. Yine, ikinci tekil ve çoğul şahıs ekleri  –sn ve –snz eklerinden önce –dı eki gelirse eklerdeki –s ünsüzü kaldırılır.

Resim1

 İngilizcede ise fiillere şahıs eki konmaz. Bu yüzden de şahıs zamirleri olmadan çekimli fiil verilmez. Tabi burada fiile bitişik yazılan durumdan konuşuyoruz. Yoksa çekimli fiil yapısında şahıs zamirinden başka, şahıslara göre şekillenmiş ayrık unsurlar  vardır.  Bunlar ise yardımcı fiiller ve yardımcı fiiller üzerinde meydana gelmiş değişikliklerdir.

 Örneğin, ‘be V-ing’ çekimli fiil yapısında, ‘be’ yardımcı fiili, şimdiki zamanda; şahsına göre ‘am/ is/ are’  olarak, geçmiş zamanda; yine şahsına göre ‘was/ were’ olarak değişiklik gösterir. Bu durumda ‘was/ were’ aynı anda hareketin zamanını, geçmiş zamanda kaldığını da bildirir  

  am  working

He/ she/ it    is   working

I/ He/ she/ it   was   working

 

We/ you/ they  are  working

We/ you/ they   were  working

 

 Yine ‘have V-ed’  çekimli fiil yapısında ‘have’ yardımcı fiili sadece şimdiki zamanın 3. Tekil şahsında ‘has’ olarak değişirken, gelecek zaman bildiren ‘shall/ will’ yardımcı unsurları şahıslara göre; birinci şahıslarda (I/ we) ‘shall’ olarak kullanılabilmektedir.

He/ she/ it   has  (been)  worked

I/  we/ you/ they  have (been)  worked

 Şimdi ise bir tarzda ve zamanda meydana gelen bu hareketleri gerçekleştiren şahıs/şey/zamirleri ve talep etmiş oldukları şahıs eklerini görelim. Türkçede şahıs ekleri, şahıs zamirleri kullanılmadan da cümledeki ifadeyi tamamlayabilir. İngilizcede ise fiillere şahıs eki eklenmez. Bu yüzden fiiller mutlaka zamirleriyle birlikte kullanılır. Zamirin, şahıs veya eşyanın yerini tutabilen, onları temsil edebilen sözcük türü olduğunu biliyoruz. Bu durumda, bir tarza ve zamana göre haber verilen hareketi gerçekleştiren zamirler:

 

Tekildirler (tektirler):

(I)_  Ben … m

(?)_ Sen… (s)n (-sn’li şekil şimdiki ve gelecek zamanlarda kullanılır. Gidiyorsun, gidiyor olacaksın… gibi.)

(he/she/it)_ O

( one)_ Biri (ben, sen, o, Ali, Tekir, masa… fark etmez). Ve diğer tekil zamirler.

  Not: İngilizcede 2. tekil şahsın (sen– …) dilbilgisi anlamında karşılığı yoktur. Bu boşluğu 2. çoğul şahıs (siz–you) doldurur. Bu yüzden de (sen) 2. tekil şahısla konuşurken ikinci çoğul şahıs (siz–you) zamirinin gramer özellikleri kullanılır. Yani yardımcı fiil çoğul olur. (You are/were…)

 Çoğuldurlar:

(we)_ Biz … z/k (k’lı şekil, geçmiş ve geçmişte kalmış gelecek zamanlarda kullanılır. gidiyorduk, gidecektik gibi.)

(you)_ Siz … (s)nz  (-snz’li şekil, şimdiki ve gelecek zamanlarda kullanılır. gidiyorsunuz, gidiyor olacaksınız gibi.)

(they)_Onlar … lr

(ones)_ Birileri (Biz, siz veya onlar, fark etmez birileri ve diğer çoğul zamirler.

 Not: Yukarıdan da gördüğümüz gibi Türkçede birinci çoğul (biz) şahsın geçmiş zaman şahıs eki şimdiki zamanlarda olduğu gibi (getiriyoruz) –z ekiyle karşılanmaz. Yani, ‘Kitapları getirdiz (biz)’ denmez. Bunun yerine birinci çoğul şahsın bir başka şahıs eki unsuru -k eki kullanılır. Ör; ‘Kitapları getirdik(biz)’. Yine de istenirse ‘Kitapları getirdibiz’ şeklinde, şahıs zamiri şahıs ekine dönüştürülmeden söylenebilir, fakat bu tercih edilmez. 

 Bununla birlikte, –di geçmiş zaman ekiyle uyuşmayan -z birinci çoğul şahıs eki, Türkiye Türkçesinde şimdiki ve gelecek zamanlarda  (-di ekli bitmiş tarz ve –sa ekiyle çekime girmiş çekimli fiiller hariç) yerini korumuştur. 

Ör: Gideriz, gidiyoruz, gitmişiz, gitmekteyiz, gidebiliriz, gitmeliyiz… 

 Bu durum sadece Türkiye bölgesi Türkçesi için söz konusudur. Yoksa –k eki şimdiki ve gelecek zamanlarda da kullanılmaktadır.

Ör: Gider-iz/-ik, gidiyor-uz/gidir-ik, gitmiş-iz/-ik,  gitmeli-y-iz/-ikgibi.

 Şimdiye kadar fiillerin çekim tablolarını verirken hep üçüncü tekil (o) şahsı esas aldık. Şimdiyse birinci çoğul şahsı (biz) esas alarak fiillerin haber kipi tablosunu tekrar verelim.

Resim2

 Buraya kadar –k ekinin birinci çoğul (biz) şahısta, şahıs eki işleviyle, bir tarz ve  zamana göre çekimini gördük.

 Bunlardan başka –k (-ük/ık ) eki, ‘kopuk duran (kopmuş olan), kırık duran (kırılmış olan), sönük duran (sönmüş olan), çizik duran (çiz-ilmiş/çiz-ili )…’  sıfat fiil örneklerinde olduğu gibi, öznenin hareketle yüklü olması veya hareketi üzerine götürmesi yani taşıması anlamında, fiil kökenli sıfatlar oluşturmada da karşımıza çıkar.

 Bu durumda iki ayrı işlevde tek bir –k eki vardır.

  Birincisi, şahıs eki işlevindeki –k eki,

Ör: 

Şimdiki zaman bitmiş tarz;

Bu sayede onu da tanıdım(ben)/ tanıdın(sen)/ tanıdı (o)/ tanıdık(biz)/ tanımış bulunuyoruz (artık)

Geçmiş zaman bitmiş tarz;

O sayede onu da………… tanıdıydık(biz)/ tanımıştık

 

 İkincisi, sıfatlaştırma işlevinde kullanılan –dık eki

 Ör:

O benim bir tanıdık(tır)

 _tanıdık.  Ya da;

(ben/sen/o/biz/siz…) tanıdık (tanıyan) adam.   Yine;

 (ben/sen/o/biz/siz…) yaptık  iş. Yani, yaptı-(k)ğ-ım/-ın/-ı/ımız/… iş.

 Ya da; 

Yapmadık iş…

 (not; olumsuz biçim, olumlu biçimdeki –k ekinin şahıs ekiyle karıştırılma riski içindir. Bu yüzden bir sonraki fiil yine olumsuz halde kullanılarak olumlu anlam elde edilir.)

 yapmak iş kalmadı. (yapmadığım iş/yapmadığımız iş kalmadı)…